Nhãn ( Dimocarpus longan Lour.) là một loài cây nhiệt đới nổi tiếng với những lợi ích về dinh dưỡng, kinh tế và y học.
Quả nhãn bao gồm thịt quả, vỏ và hạt, tất cả đều giàu các hợp chất hoạt tính sinh học với nhiều tác dụng đối với sức khỏe và dược lý. Lợi ích sức khỏe của loại quả này đã được ghi chép trong cuốn “Bản thảo cương mục” của Lý Thời Trân, một chuyên gia y học cổ truyền nổi tiếng thời nhà Minh, người coi quả nhãn như một loại thuốc bổ và gọi nó là vua của các loại trái cây.
Các nghiên cứu hiện đại ngày càng chứng minh quả, cùi và hạt nhãn chứa nồng độ cao các hợp chất hoạt tính sinh học như polysaccharid, polyphenol và flavonoid, mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Chúng có đặc tính chống oxy hóa, chống viêm, bảo vệ thần kinh và kháng khuẩn, kháng u mạnh mẽ .
Các hợp chất hoạt tính sinh học chính
- Polysaccharide: Hỗ trợ sức khỏe miễn dịch và bảo vệ tế bào.
- Axit Gallic và Corilagin: Cung cấp tác dụng chống oxy hóa mạnh mẽ, vốn có nhiều trong hạt.
- Axit Ellagic: Giúp giảm viêm và stress oxy hóa.
Lợi ích theo Y học Cổ truyền (Bản Thảo Cương Mục)
Trong đông y, quả nhãn khô (long nhãn nhục) có vị ngọt, tính ấm, tác động trực tiếp vào hai kinh Tâm và Tỳ với các công dụng cốt lõi:
- Bồi bổ tâm tỳ: Giúp bổ máu. Nuôi dưỡng hệ tiêu hóa. Giảm mệt mỏi do làm việc quá sức.
- An thần định chí: Giảm căng thẳng thần kinh. Cải thiện chất lượng giấc ngủ. Chữa chứng hay quên.
*Nhãn được đánh giá cao trong y học cổ truyền vì khả năng giảm căng thẳng, xoa dịu lo âu và cải thiện chất lượng giấc ngủ. Quả vải không có tác dụng này.
- Ích khí bổ huyết: Tăng cường máu lưu thông. Sắc mặt hồng hào. Tăng thể lực cho người mới ốm dậy.
Công dụng chữa bệnh của Cùi nhãn theo y học hiện đại
Phần thịt quả (cùi nhãn) ăn được là nguồn cung cấp dồi dào vitamin, khoáng chất thiết yếu và các phức hợp đường độc đáo. Theo các nghiên cứu lâm sàng được công bố trên, những lợi ích trị liệu chính của nó bao gồm:
- Bảo vệ thần kinh & Hỗ trợ giấc ngủ: Giúp thư giãn hệ thần kinh trung ương để điều trị chứng mất ngủ, chứng quên và suy giảm trí nhớ.
- Giảm lo âu: Hoạt động như một loại thuốc an thần tự nhiên nhẹ, giúp giảm căng thẳng mãn tính và mức độ lo âu nói chung.
- Điều hòa miễn dịch: Polysaccharide tăng cường hệ thống phòng vệ miễn dịch của cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh.
- Bảo vệ sức khỏe xương: Tăng cường hoạt động của các gen tạo xương ( Runx2 ) để thúc đẩy quá trình khoáng hóa và ngăn ngừa loãng xương.
- Tăng cường trao đổi chất trong máu: Theo truyền thống, sản phẩm này được dùng như một loại thuốc bổ hàng ngày để chống lại chứng mệt mỏi mãn tính và thúc đẩy tuổi thọ tổng thể.
Công dụng chữa bệnh của vỏ và hạt nhãn theo y học hiện đại
Mặc dù được coi là phế phẩm nông nghiệp trong chế biến thực phẩm, hạt nhãn lại chứa nồng độ polyphenol (như axit gallic, corilagin và axit ellagic) cao hơn đáng kể so với phần thịt quả. Dựa trên phân tích thực vật toàn diện, vỏ và hạt nhãn sở hữu những đặc tính chuyên biệt sau:
- Cầm máu và giảm chảy máu: Bột hạt nghiền mịn hoạt động như một chất làm đông máu mạnh mẽ, giúp cầm máu hiệu quả trên các vết thương hở.
- Chữa lành vết thương và da: Chống lại các bệnh về da liễu bao gồm chàm, ghẻ và sưng tấy cục bộ.
- Khả năng kháng virus và kháng khuẩn mạnh mẽ: Chiết xuất có tác dụng ức chế mạnh mẽ sự nhân lên của virus và các chủng vi khuẩn có hại.
- Chống Glycation & Chống Tyrosinase: Ngăn ngừa quá trình glycation protein gây hại cho tế bào và ức chế các enzyme chịu trách nhiệm cho sự hình thành sắc tố da sẫm màu.
- Kiểm soát mồ hôi: Phương pháp này trước đây được áp dụng cho bệnh nhân bị đổ mồ hôi đêm nhiều và không kiểm soát được.
- Tiềm năng chống khối u:
Vỏ và hạt nhãn có chức các hợp chất có hoạt tính sinh học cao như:
- Polyphenol và Tannin: Axit gallic , axit ellagic và corilagin (có nhiều trong cả vỏ và hạt).
- Flavonoid: (-)-Epicatechin và proanthocyanidin.
- Polysaccharide: Các phân đoạn hòa tan trong nước có trọng lượng phân tử cao (như WLSP và LP3 ).
Các thử nghiệm tiền lâm sàng cho thấy các hợp chất hoạt tính từ vỏ (vỏ quả) và hạt nhãn ảnh hưởng đến một số dòng tế bào ung thư quan trọng bằng cách ức chế sự tăng sinh, gây ra hiện tượng apoptosis hoặc ngăn chặn sự xâm lấn.
Các dòng tế bào ung thư bị ảnh hưởng
- Ung thư phổi: Dòng tế bào A549 . Polysaccharide và polyphenol hòa tan trong nước từ hạt nhãn ức chế các khối u này cả trong ống nghiệm và trên động vật sống.
- Ung thư đại trực tràng: Các dòng tế bào SW480 , HT-29 , Colo 320DM và Caco-2 . Chiết xuất từ hạt làm giảm đáng kể sự tăng sinh, ngăn chặn chu kỳ tế bào và ức chế sự xâm lấn của tế bào.
- Ung thư gan (Ung thư biểu mô tế bào gan): Dòng tế bào HepG2 . Cả polysaccharid từ hạt và chiết xuất vỏ ép áp suất cao đều ức chế đáng kể sự phát triển của chúng.
- Ung thư cổ tử cung: Dòng tế bào HeLa và C33A . Các chiết xuất hoạt tính ức chế trực tiếp sự phát triển và gây ra sự khuếch đại pha S hoặc gây chết tế bào.
- Ung thư vú: Các dòng tế bào MDA-MB-231 và MCF-7 . Chiết xuất gây độc tế bào phụ thuộc liều lượng và kích hoạt quá trình apoptosis ty thể.
- Ung thư dạ dày: Dòng tế bào SGC 7901. Chiết xuất vỏ quả giàu polyphenol cho thấy hoạt tính chống ung thư đáng kể ở đây.
Hiện nay cùi nhãn trên thế giới đã được sản xuất thành Bột nhãn siêu mịn (SLP). Nó thể hiện tiềm năng đầy hứa hẹn như một thành phần chức năng trong ngành công nghiệp thực phẩm. Nhờ kích thước hạt nhỏ hơn và diện tích bề mặt lớn hơn, SLP có độ hòa tan và khả năng phân tán được cải thiện, làm cho nó phù hợp để kết hợp vào nhiều công thức thực phẩm khác nhau. Ngoài ra, sự hiện diện của các polysaccharid hoạt tính sinh học trong SLP cho thấy tiềm năng sử dụng của nó trong việc phát triển các thực phẩm chức năng có đặc tính tăng cường sức khỏe, chẳng hạn như điều hòa miễn dịch, chống viêm và chống oxy hóa.
Vỏ và hạt nhãn được sản xuất thành Bột sản phẩm phụ nhãn khô có thể được sử dụng để điều trị chảy máu, thấp khớp, thoát vị, sưng hạch bạch huyết ở cổ và nách, mùi hôi, ghẻ và chàm. Dược điển Quốc gia Trung Quốc cũng ghi nhận rằng bột sản phẩm phụ nhãn thường được dùng để chữa đau dạ dày và cầm máu.
Toàn bộ quả nhãn (bao gồm: cùi; vỏ; hạt) thật quý. Bao giờ các nhà khoa học Việt Nam mới giúp người nông dân trồng nhãn tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, để phục vụ chăm sóc sức khỏe?
